تکلیف چیست؟
تعریف تکلیف؟ اهداف تکلیف ؟انواع تکلیف ؟
تکلیف چیست ؟ تکلیف در لغت عبارت است از : (( بار کردن ، به گردن گذاشتن ، کاری سخت و شاق را به عهده ی کسی گذاشتن ، وظیفه ای که باید انجام شود و در اصطلاح عبارت است از آن دسته از فعالیت های هدف داری که با نظر گسترش توجه دانش آموزان برای تثبیت یادگیری و شکوفا شدن استعدادهای درونی آنان داده می شود .
اهداف تکلیف -آموزگاران از ارائه و طراحی تکالیف اهداف مختلفی را دنبال می کنند که می توان این اهداف را به صورت زیر دسته بندی نمود :
الف ) اهداف مهارتی شامل :1- تقویت مهارت و افزایش سرعت در انجام کار 2- ایجاد مهارت های مطلوبی چون مدیریت ، مدیریت زمان ، برنامه ریزی ، طبقه بندی و سازماندهی اطلاعات و آموخته ها و .... 3- ایجاد عادات صحیح مطالعه
4- تقویت مهارت یادگیری مستقل و خودرهبری در یادگیری 5- کسب مهارت های تحقیق 6- درگیر کردن فراگیران در فعالیت های یاددهی - یادگیری
ب ) اهداف نگرشی شامل :
1- پرورش حس مسئولیت پذیری2- ایجاد نگرش های مطلوبی چون امانت ، صداقت ، اعتماد به نفس ، پشتکار و ....
3- پرورش قوه تخیل و خلاقیت 4- برانگیختن حس کنجکاوی فراگیران در زمینه موضوعات درسی 5- فراهم نمودن موقعیت های مناسب جهت تعامل فراگیران باهم ، با اولیاء خود و ....
الف ) اهداف دانش شامل :
1- آگاهی از میزان آموخته های فراگیران 2- تثبیت میزان آموخته ها 3- فراهم نمودن موقعیتی جهت به کارگیری آموخته ها در موقعیت های جدید 4- فراگیری بهتر مطالب جدید -با توجه به گسترش اهداف یاد شده به طور مسلم تنها با ارائه یک نوع تکلیف نمی توان به همه ی اهداف دست پیدا کرد . بنابراین به نظر می رسد که در جریان فعالیت های یاددهی - یادگیری از انواع تکلیف با عنایت به موضوع و عنوان های درسی بهره ببریم .
انواع تکلیف
تکالیف را می توان با در نظر گرفتن (( شکل به کارگیری )) ، (( زمانِ مورد نیاز )) ، (( نوع ارائه )) و یا (( نتیجه مورد انتظار )) به دسته های متعددی تقسیم کرد :
الف ) انواع تکالیف با توجه به شیوه اجرا نزد فراگیران
ب- 1) تکاليف عمومي : منظور از تکاليف عمومي آن دسته از فعاليت ها و تمرين هايي است که الزاماً به عموم فراگيرندگان ارائه مي شود و اغلب از نوع تمريني يا آماده سازي است . بنابراين ، مخاطب اين نوع تکليف ، همه ي دانش آموزان هستند و بايد آن ها را بر اساس اهداف مهم درس و توانايي هاي همه ي شاگردان طراحي کرد . مفاهيم ، اطلاعات و اهداف فردي بايد در قالب اين تکاليف داده شود و حجم آن ها نيز زياد نباشد . اگر در انتخاب و ارائه ي اين نوع تکاليف بي دقتي شود ، ممکن است دانش آموزان آن را کسل کننده تلقي کنند .
ب- 2) تکاليف گروهي : امروزه ، فعاليت هاي گروهي در فرآيند ياددهي – يادگيري جايگاه ارزشمندي دارد و با توجه به اين اصل ، در کشورهاي توسعه يافته ، يکي از راه کارهاي پيشرفت آموزشي به حساب مي آيد . در دهه هاي اخير ، تفکر جمعي و مشارکت افراد در ساختار يک گروه کاري ، دست آوردهاي مهمي داشته است . بنابراين ، کمتر کلاسي را مي توان يافت که براي مطالعه ، تحقيق و علم آموزي ، تشکل هاي جمعي و گروهي نداشته باشد . بدين سبب ، تشکيل گروه کاري براي دانش آموزان ، از ضروريات تدريس در کلاس هاي پويا و فعال است . اگر اين فرض پذيرفته شود ، لزوم توجه به تکاليف گروهي ، که به صورت پروژه هاي تحقيقي ارائه مي شود ، بيش از پيش احساس مي گردد .
در تکليف گروهي ، معلم براساس توانايي هر يک از گروه ها ، موضوعات مناسبي مطرح مي کند و هر گروه نيز با برنامه ريزي و اجراي اهداف موردنظر معلم ، امر آموزش را متحقق مي سازد . تکليف گروهي با توجه به مشارکت دانش آموزان و علايق آنان ارائه مي شود و معلم براي هر گروه چند موضوع تعيين مي کند و آن ها از طريق تصميم جمعي ، يکي از موضوعات را انتخاب و اجرا مي کنند .
ب- 3) تکاليف انفرادي : شناسايي تفاوت هاي فردي و توجه به آن ها ، از موضوعات مهم در آموزش و پرورش است . ايجاد وضعيتي براي بروز خلاقيت ها و نوآوري هاي فردي ، از وظايف مهم مدارس به حساب مي آيد . شايد بتوان گفت که فلسفه ي وجودي با تربيت ، شناسايي و تقويت و پرورش انسان هاست . يعني فرآيند « شدن » و تبديل توانايي هاي بالقوه به توانايي هاي بالفعل .
يکي از روش هاي توجه و کمک به شکوفايي فردي ، دادن تکاليف انفرادي به دانش آموزان است . معلم براي ارائه اين نوع تکاليف ، توانايي ها ، علايق و بنيان هاي ذهني و فکري فراگيرندگان را درنظر مي گيرد و براساس آن ، فعاليت هايي طلب مي کند . البته هيچ الزامي نيست که همه ي دانش آموزان ، تکاليف انفرادي را انجام دهند . بلکه براساس زمينه هاي قبلي و شناخت و صلاح ديد معلم ، اين نوع تکليف به عده اي از آن ها واگذار مي شود .
ب ) انواع تکالیف به لحاظ مدت زمان اجرا
از آنجا که انجام هر تکلیفی مستلزم صرف زمان می باشد ؛ از این رو می توان تکالیف را به دو گروه ذیل تقسیم کرد:
1- تکالیف کوتاه مدت : معمولاً این تکالیف در دوره ی ابتدایی در پایان هر ساعت درس مشخص شده و از فراگیران خواسته می شود تا تکالیف مربوط را برای روز بعد یا جلسه بعد آماده نمایند .
2- تکالیف بلند مدت : این تکالیف غالباً به صورت پروژه یا واحد کار ارائه شده و انتظار می رود فراگیران در یک نیم سال ، ماه و یا چند هفته تکلیف خود را انجام دهند .
ج ) انواع تکالیف از لحاظ نوع ارائه
تکالیف را به لحاظ نوع ارائه ی آن ها توسط فراگیران می توان به سه گروه تقسیم کرد :
1-تکالیف شفاهی : در این نوع از تکالیف انتظار می رود فراگیران اطلاعات جمع آوری شده را به صورت شفاهی در کلاس ارائه دهند ( مانند حفظ اشعار – سخن رانی و کنفرانس های درسی ) . این تکالیف علی رغم جذابیت و تنوع دارای روایی کم تری در ارزیابی می باشند .
2- تکالیف کتبی : در این نوع تکالیف از فراگیر انتظار می رود کلیه اطلاعات ، تمرین ها ، آموخته ها و ... خود را به صورت کتبی ارائه دهد . این شکل از تکلیف ، از نظر سهولت بررسی ، حتی خارج از کلاس درس ، بسیار رایج بوده و به دلیل ارائه بارخورد مناسب ، از روایی بیش تری برخوردار هستند .
3- تکالیف عملی : در این نوع تکالیف ، فراگیران به تناسب اهداف آموزشی مورد نظر ، تکلیف کلاسی را در قالب یک کار عملی ( فردی یا گروهی ) از قبیل ساخت نشریه ، وسایل آموزشی ، ماکت ها ، چارت های آموزشی و ... ارائه می نمایند . تکالیف عملی به دلیل ملموس بودن و درگیر بودن فراگیران در فرایند ساخت برای آنان جذابیت زیادی دارد .
د) انواع تکالیف از لحاظ نتایج حاصل از آن
تکالیف را می توان به لحاظ نتایج آموزشی حاصل از آن ها و بر پایه ی شیوه های تدریس بره کار گرفته شده از سوی معلم به دو دسته تقسیم کرد :
1-تکالیف محصول محور : در این دسته از تکالیف تنها محصول پایانی تکلیف که توسط فراگیر به آموزگار ارائه می شود ، مورد سنجش و ارزیابی قرار می گیرد . مراحل طی شده ضمن انجام تکلیف و یا فرایند پیدایش و انجام محصول مورد نظر نبوده و فقط یافته ی نهایی ارزیابی می گردد ( مانند حفظ جدول ضرب ) .
2- تکالیف فرایند محور : این نوع از تکالیف اغلب به صورت گروهی ، فردی ، کلاسی و در حضور آموزگار انجام می شوند . فرایند انجام تکالیف گام به گام ارزشیابی و ارزش گذاری می شود . در این دسته از تکالیف به مراحل تکمیل ، اجرا و انجام تکلیف بیش از محصول نهایی اهمیت داده می شود . از آن جا که این نوع تکالیف در حضور معلم انجام می شوند ؛ بیش ترین تاثیر را داشته و به دلیل نظارت آموزگار ، به شکل صحیح جهت دهی و تکمیل می شوند .
انواع تکالیف از نظر محتوا
تکالیف را بر حسب محتوای ارائه شده در شش طبقه می توان دسته بندی کرد . این طبقه بندی به ما کمک خواهد کرد تا آگاهانه و با تکیه بر هدفی مشخص اقدام به طراحی ، تدوین یا انتخاب تکالیف نماییم . این تکالیف عبارتند از :
الف ) تکالیف تمرینی :
چنانچه بخواهیم مهارت و یا دانشی را که قبلاً آموزش داده ایم دوباره تقویت و مرور نماییم ، می توانیم از این نوع تکالیف بهره گیریم . از آنجا که هدف این نوع تکالیف تثبیت یادگیری است و فراگیران می باید یک مهارت و دانش را چندین بار تکرار کنند ؛ از نظر فراگیران زیاد خوشایند نیست ، بنابراین موضوعات تکالیف تمرین را باید متنوع در نظر گرفت . این نوع تکالیف ممکن است به صورت کتبی یا شفاهی ارائه شوند . نوشتن چند صفحه از یک متن ، محاسبه مساحت اشکال مختلف و ... از این نوع تکالیف محسوب می شوند .
ب ) تکالیف آمادگی :
این نوع تکالیف معمولاً برای کسب آمادگی فراگیران جهت فهم بهتر درس آینده مورد استفاده قرار می گیرد . در واقع در این نوع تکالیف فراگیران پیش زمینه های اساسی درس را فرا گرفته و با آمادگی وارد کلاس درس می شوند . تهیه ابزار و امکانات لازم برای درس جدید ، مرور درس و مشخص کردن نکات مبهم و .... از این نوع تکالیف محسوب می شوند .
ج ) تکالیف کاربردی :
این تکالیف با هدف عمق بخشیدن به مطالب آموخته شده و درک عمیق آن ها مورد استفاده قرار می گیرند . این نوع تکالیف به دلیل تنوع موقعیت ها از نظر فراگیران جالب و جذاب است . خلاصه کردن متن ، نقد فیلم ، جمع آوری اطلاعات در زمینه ای مشخص و ... از این نوع تکالیف به شمار می روند .
د ) تکالیف خلاقیتی :
این نوع تکالیف از مشکل ترین و پیچیده ترین نوع تکالیف به شمار می روند . ارزشیابی این نوع تکالیف به راحتی صورت نمی گیرد . در این نوع تکالیف فراگیر می بایست دانش ، مهارت و نگرش خود را در هم آمیخته و ایده ای نو و جدید بیافریند . عمدتاً به لحاظ مدت اجرا ، زمان خاص و محدودی را برا ی انجام تکالیف نمی توان در نظر گرفت . ا ین نوع تکالیف بنا بر " ماهیت " و " موضوع " خود ممکن است (( انفرادی )) یا (( گروهی )) طراحی شوند . برای استفاده و ارائه این نوع تکالیف می بایست از تکنیک های خلاقیت چون (( بارش مغزی )) ، (( بدیعه پردازی )) و ... استفاده کرد .
ه ) تکالیف پژوهشی :
این نوع تکالیف با هدف تولیدِ دانش توسط فراگیر مورد استفاده قرار می گیرد . روش انجام تکلیف عمدتاً مبتنی بر شیوه حل مسئله و روش علمی است . این نوع تکلیف در زمان طولانی تر انجام می گیرد . در این نوع تکلیف ابتدا از سوی معلم مسئله یا سوالی مطرح شده سپس فراگیران برای یافت پاسخ مسئله باید از روش علمی و با ساختن فرضیه ، آزمایش و ... استفاده کنند . کلیه ی مراحل از جمع آوری اطلاعات گرفته تا فرضیه سازی و ... توسط فراگیر انجام می شود . مثال : دانه ی لوبیا زودتر رشد می کند یا دانه ی عدس ؟
و ) تکالیف هوش :
این عنوان از تئوری هوش چندگانه (( گاردنر )) وام گرفته شده است . وی بر این باور است که هوش ، با توانایی تحلیل مسائل و نیز برخورداری از کارایی در محیطی طبیعی و واقعی ، ارتباط فراوان دارد . باید توجه داشت که گاردنر مهارت و توانایی افراد را در معقوله های هوش طبقه بندی نموده است و مراد او از هوش چندگانه همان مهارت و توانایی های افراد است . حال اگر بخواهیم تئوری هوش چند گانه گاردنر را در کلاس مورد استفاده قرار دهیم ؛ آن گاه باید تکالیفی را تدوین کنیم که مبتنی بر استفاده و بهره گیری از تمامی توانایی های فرد باشد . معلم در ارائه این نوع تکالیف خود را ملزم به استفاده از هوش زبانی ، منطقی ، ریاضی ، مکانی ، حرکتی ، جسمانی ، موسیقیایی ، میان فردی ، درون فردی و طبیعت گرا می نماید و تکالیف ارائه شده را به گونه ای تنظیم می کند تا فراگیر در انجام تکلیف خود از این توانایی ها بهره گیرد .
به عنوان مثال : مطالعه فراگیر در خصوص شیوه های تبلیغی یک کاندیدا ( هوش زبانی ) ، در نظر گرفتن چارچوب زمانی تبلیغات و ارتباط زمان با نوع تبلیغ ( هوش ریاضی – منطقی ) ، در نظر گرفتن و تقلید ژست های انتخاباتی کاندیدا ( هوش حرکتی – جسمانی ) و ... از نوع تکالیف هوشی محسوب می شود .
کنترل ، ارزیابی و بازخورد تکالیف
کنترل ، ارزیابی و بازخورد تکالیف انجام شده از سوی فراگیران از اهمیت فراوانی برخوردار است . چرا که بی توجهی به فعالیت کودکان به منزله اهمیت نداشتن فعالیت های انجام شده است و این باعث خواهد شد تا فراگیران در فعالیت های بعدی تلاش لازم را ننمایند . کنترل درست و به موقع تکالیف کمک خواهد کرد تا فراگیران برنامه ریزی ، دقت و مرتب بودن را بیاموزند .
راه های رسیدگی به تکالیف
الف ) توسط معلمین :
کنترل تکالیف توسط معلمین به شیوه های مختلفی ممکن است صورت گیرد . مثلاً درس را از روی تکلیف نوشته شده بخوانند .
ب ) توسط نماینده ی کلاس :
گاهی اوقات تکالیف را می توان توسط نماینده کلاس مورد کنترل قرار داد . به طور مثال : چنان چه تکلیفی تمرینی مبتنی بر جمع آوری اطلاعات و با تهیه ابزاری جهت درس جدید باشد ، می توان توسط نماینده کلاس قبل از ساعت درس انجام و گزارش را در ابتدای کلاس درخواست کرد . با این حال ، باید مراقب بود که در چنین شیوه ای دسته بندی ها ، اعمال نفوذ و .... صورت نگیرد .
ج ) توسط سرگروه ها :
چنان چه به صورت تیمی و گروهی تدریس می کنید و گروه های کاری در کلاس تشکیل شده است می توان از سرگروه خواست تا تکالیف را کنترل و گزارش نمایند . در کنترل تکلیف توسط نماینده کلاس و سرگروه ها هر چند به اهدافی چون : صرفه جویی در وقت ، خود ارزشیابی و خود کنترلی ، احساس مسئولیت فراگیران و پی بردن به اشتباهات خود دست می یابیم . در عین حال چنان چه با کنترل و نظارت معلم صورت نگیرد ممکن است معایبی نیز داشته باشد . این معایب می تواند نظیر عدم کنترل دقیق ، دسته بندی و رقابت ناسالم ، اعمال قدرت و نفوذ و ... باشند . با این حال ، گاه گاهی می توان از این شیوه در کلاس برای کنترل تکالیف استفاده کرد .
د ) توسط اولیا :
کنترل تکالیف توسط اولیا در صورت داشتن صلاحیت و آشنا بودن با شیوه ی کاری بسیار مناسب است . زیرا همان طور که در اهداف تکلیف آمد ، یکی از هدف ها " پیوند بین فعالیت های مدرسه با اولیا " بوده است . چنان چه بخواهیم از این شیوه استفاده کنیم از قبل باید اولیا در جریان نوع فعالیت ها و چگونگی نظارت قرار گیرند .
چگونگی ارزیابی و کنترل تکالیف
فراگیران باید بتوانند بازخورد کار خود را مشاهده کنند . لذا نحوه ی کنترل باید به گونه ای باشد تا برای فراگیر مشخص باشد . به همین دلیل خط زدن ، پاره کردن تکلیف مناسب نیست زیرا به لحاظ روانی نیز حاصل کار فراگیران را با عملی مثل خط زدن و ... کنترل کردن به معنای بی اهمیتی فعالیت های فراگیران است . به نظر می رسد استفاده از ماژیک های نشانگر برای این منظور و مشخص کردن محاسن ومعایب تکلیف مناسب تر است .
ثبت نتایج ارزیابی تکالیف فراگیران به معنی با اهمیت بودن فعالیت آنان است . لذا باید فراگیران بدانند که هر کار و فعالیت آنان ثبت و در نتیجه نهایی اثرخواهد داشت . استفاده از تشویق در این راستا می تواند موثر باشد . تشویق این اثر را دارد تا به اهداف تکلیف که همان ایجاد انگیزه برای یادگیری بهتر است ، دست یابیم
مشق خلاقیت
درطول سال تحصیلی چند بار اتفاق افتاده است که تکلیفی را با لذت انجام داده باشیدهنگام انجام تکالیف آموزشی چه احساسی به شما دست می داده است؟تا چه اندازه تکالیف به یادگیری عمیقتر شما کمک کرده است؟اکنون که در مقام معلمی تصمیم می گیرید و تکالیفی را برای دانش آموزانتان تعیین می کنید، چه تغییراتی در انتخاب، شکل و محتوای تکالیف نسبت به گذشته تحصیلی خودتان می کرده اید؟ آیا از رفتار، عملکرد و مناسبات دانش آموزان با تکالیف آموزشی رضایت داریدیقینا برای بهبود کیفیت فرایند یاددهی – یادگیری، شما هم با ما موافق هستید که رویکردهای نظام آموزشی نیازمند بازنگری، مهندسی مجدد و بالاخره غنی سازی برنامه های درسی از جمله تکالیف آموزشی و تجارب یاددهی – یادگیری است.ماهیت فعالیتها و تجارب یاددهی – یادگیری، متاثر از رویکردهای انتخابی نظام آموزشی است. در این رابطه انتخاب رویکردهای جدید یاددهی – یادگیری که موجبات افزایش میزان تحقق هدفهای آموزش و پرورش و رشد مهارتهای زندگی، مهارت حل مسئله، تفکر انتقادی و خلاقیت را فراهم سازد و از سوی دیگر دانشآموزان تکالیفشان را با لذت انجام دهند، از اهمیت ویژهای برخوردار است.در نمایشگاهی از طرحهای دانشآموزان، از مجید که طرح خود را ساخت آسانسور انتخاب کرده و فرایند اجرای طرح خود را برای بازدیدکنندگان توضیح میداد، سؤال کردیم، مجید چرا آسانسور؟ در حین ساخت با چه مسائلی مواجه شدی؟ چه کسانی د رحل مسائل به شما کمک کردند و از چه منابعی استفاده کردید؟ و پاسخهای مجید که توام با رشد چشمگیر اعتمادبه نفس و سایر توانمندیهای او (مهارتهای پژوهشی، مهارتهای مطالعاتی، مهارتهای کار با وسایل ، مواد، تجهیزات و...) بود، دیدنی و شنیدنی بود. از غرفه دیگر و از دانشآموز دیگری سوال کردیم. او در جواب گفت: آقا تا ریاضیام را نوشتم، پدرم انجام داد!به نظر شما، در حال حاضر مدارس، معلمان، دانشآموزان و اولیای آنها در فرایند انجام تکالیف آموزشی چگونه عمل میکنند؟ عملکرد آنها تا چه حد میتواند خوب باشد؟ از طریق بهبود کیفیت تکالیف آموزشی به چه هدفهای دیگری میتوانیم دست یابیم؟ برای غنیسازی تکالیف آموزشی دانشآموزان چه باید کرد؟ بهبود عملکرد تکالیف آموزشی را چگونه میتوان کنترل و ارزیابی کرد؟ و بالاخره، دستاوردهای غنیسازی تکالیف آموزشی را چگونه میتوان به اطلاع گروههای ذینفع (مدیران، معلمان، دانشآموزان و اولیای آنها) رساند؟در تکالیف برای رشد خلاقیت، دانشآموز مفاهیم و مهارتهای کسب شده در کلاس را با هم ترکیب و در یک راه، یا راههای جدید و متفاوت به کار میبندد.
تکالیف خلاق ممکن است به صورت کتبی یا شفاهی یا انجام کاری، یا حل مسئلهای خاص باشد. این نوع تکلیف، قدرت خلاقیت، ابتکار شخصی، قدرت تحلیل و خودرهبری را در دانشآموز پرورش میدهد.معلمان با ارایه تکالیف خلاق، دانشآموزان را به ماورای کاری ترغیب میکنند که در کلاس درس آغاز شده است و آنان را به فعالیتهای انفرادی، یا تیمی و ابتکاری، ترغیب میکنند. به این نوع تکلیف کمتر میتوان به صورت یک تکلیف شب، نگاه کرد.یکی از خصوصیات تکالیف خلاق، تمرکز بر تولید چیزهای جدید و بکر است نه انجام تمرینهای زیاد و تکراری.
تکالیف خلاق برمبنای یک مسئله یا یک طرح، طراحی میشوند و ممکن است دانشآموزان به طور انفرادی یا تیمی روی آنها کار کنند. ماهیت بدیع و نوآورانه این نوع تکلیف مانع از آن میشود که دانشآموزان از روی یکدیگر رونویسی کنند.
پرسشهای خلاق-از نظر گیلفورد، سؤالات بر 2 نوع هستند؛ سؤالات همگرا و سؤالات واگرا. سؤالات واگرا، آنهایی هستند که تفکر خلاق را در دانشآموزان برمیانگیزانند و محرک خلاقیت هستند. این نوع سؤالات انعطاف پذیرند و جوابهای آنها تنها به یک پاسخ صحیح ختم نمیشود و براساس 4 ویژگی تفکر خلاق (روانی، انعطافپذیری، ابتکار، بسط و گسترش) هستند.
به نظر شما اگر از دانشآموز سال چهارمی سؤال کنید، اگر کوه نبود چه میشد؟ چه جوابی خواهید شنید؟ پاسخ یک دانشآموز را ببینید:« آقا هنوز درسمان ندادهاند!» این سؤال را چگونه سؤالی ارزیابی میکنید؟ پاسخ را چطور؟
دوبونو، متفکر خلاقیت 2 نوع سؤال را مطرح میکند:
1 – سؤالات کاوش کننده، وقتی به کار میروند که نمیدانید جواب چه خواهد شد(اطلاعات را باید جستوجو کرد).
2 – سؤالات شکارکننده نیز سؤالی است که شما میدانید هدفتان چیست و این نوع سؤال را برای بررسی مطالب، تایید اطلاعات و حدسیات به کار میبرید.
تورنس نیز سؤال برانگیزاننده را معرفی کرده و مطرح میکند که این سؤالات، مسئله را به مسیر تفکر وسیعتر، عمیق تر در جهت دیدی متفاوت میکشاند که به ایجاد ایدههای جدید منجر میشود. او سؤالات را دارای 4 سطح برانگیزندگی میداند که عبارت است از:
سطح اول پایینترین سطح برانگیزندگی سؤالات هستند که با «آری» یا «نه» یا به وسیله یک کلمه پاسخ داده میشوند. مثال: آیا میتوان یخ را در خلأ ایجاد کرد؟
سطح دوم سؤالاتی هستند که فرد را به دادن توضیحات برمیانگیزد، این سؤالات در سطح بالاتری قرار دارند، مثال: چگونه میتوانیم از کانیها برای ساخت دارو استفاده کنیم؟
سطح سوم از سؤالات، سؤالاتی هستند که فرد اطلاعات را به خود یا تجارب خود ربط دهد، مثال: وقتی به یخ نگاه میکنید، اشیاء در آن چگونه به نظرتان میآید؟
سطح چهارم، سؤالاتی هستند که تفکر فرد را به دنیای خیالی و آینده میبرد. مثال: چه میشد، اگر تمام یخهای قطبی آب میشد؟
پاسخ خلاق
در مقابل سؤالات خلاق، پاسخهای خلاق نیز دارای معیار هستند. نیول و سیمون و شاو (1963) 4 معیار برای پاسخ خلاقانه معرفی کردهاند:
1. پاسخ،تازه و برای فرد یا جامعه مفید باشد.
2. پاسخ،فرد را وادار به رد کردن ایدههایی کند که از قبل پذیرفته است.
3 . پاسخ،نتیجه انگیزش و پشتکار جدی باشد.
4. پاسخ،منجر به روشن ساختن مسئلهای شود که در اصل مبهم بوده است.
تکالیف با راهحلهای خلاق
1 - به جای طرح مسائلی که یک راه حل دارد، دانشآموز را با ارائه 2 یا چند راه حل تشویق کند.(تکلیف برای رشد سیالی)
2 - دانشآموز ترغیب شود تا راه حلهای خلاق را به جای راه حلهای معمولی ارائه دهد. (تکلیف برای رشد نومایگی و ابتکار)
3 - مسائلی ارائه شود که به طور غیرمنطقی پاسخ به آنها دشوار باشد و دانشآموز به طور تقریبی به را هحل برسد.
4 - به دانشآموزان مسائلی بدون ارائه اطلاعات داده شود که آنها مجبور باشند از منابع مختلف اطلاعات مورد نیاز را به دست آورند.
5 - مسائلی داده شود که مستلزم طراحی دادهها، تفسیر دادهها و انجام یک آزمایش باشد.
6 - نوشتن مقالههایی به عنوان تکلیف مطرح شود که مستلزم خواندن چند منبع، ایجاد ترکیب خلاق از اطلاعات، یافتن تناقضها یا هماهنگیهایی در آثار بزرگ منتشر شده باشد.
7 - گاه تمرینهایی داده شود که یک راه حل نادرست را برای مسئله نشان میدهد.(مداری که کار نمیکند) پیدا کردن مشکل و راه حل صحیح را پیشنهاد کنند.
8 - تکالیف آزمایشگاهی که به دانشآموزان، آزادی عملی برای انتخاب موضوع و تکنیکها بدهد.
9 - ساختن آهنگ و نه صرفا اجرای آهنگ از روی نت.
10 - فرآیندهای گوناگونی مثل ملاقات با سخنرانان، سفرهای کاوشگرانه در طبیعت و زندگی اجتماعی و مراکز مورد علاقه، مشاهده تصویر و مواد بصری و شنیدن، میتواند محیط رشد دانشآموزان را غنیتر کند.
11 - با تحریک دانشآموزان به دیدن، شنیدن، لمس کردن، دستکاری کردن، کشف کردن و انجام آزمایش و بازیهای سازنده، خلاقیت تقویت میشود. داستانگویی و داستانخوانی راهحل کارآمدی جهت افزایش خلاقیت در دانشآموزان است.
12 - تهیه طرحها وطرحهای ابتکاری با استفاده از مواد و وسایلی نظیر گل رس، موم، خمیربازی، چوب و پارچه، نخ ،شن، کاغذ و مقوا و به نمایش گذاردن و تشریح طرح در نمایشگاهی از دستاوردها باعث میشود که کودکان ثمرات کار خود را با دیگران مقایسه کرده و درباره آن به تبادل نظر بپردازند.
13 - بازی با کلمات، بازی با تصاویر و چیستانها، رسم کلمههای تصویری، بازی با اعداد و ماکتسازی برای یک دوره تاریخی، سبب میشود تا همه مهارتها در کنار هم رشد کنند.
14 - وقتی که از دانشآموزان خواسته میشود در پارک نقاشی بکشند، بدون آنکه از وسایل معمولی استفاده کنند، در واقع آنها را نسبت به محیط پیرامون خود، نارساییها، تنگناها و عوامل مفقوده حساس میکنیم. در این شرایط آنها یاد میگیرند با استفاده از امکانات محیط پیرامون و نه با وسایل و امکانات معمول،(استفاده از چوب، خاک، سنگ ، برگ درختان و...) اثری خلاقانه به وجود آورند.
15 - قصهسازی، کامل کردن قصههای ناتمام، انتخاب عنوان برای قصه، نوشتن قصه با عنوان مشخص، نوشتن قصه با موضوع مشخص،قصهنویسی آزاد، نوشتن قصه برای عکسها و تصاویر، قصهنویسی گروهی.
بدون شک طراحی، تولید و ارزشیابی تکالیف غنیسازی شده برای مدارس فرصت مغتنمی خواهد بود تا توان تولید برنامه درسی را در مدارس با هدف غنیسازی فرهنگ آموزش بازیابند .با مطالعه و شرکت در کارگاههای آموزشی مرتبط توانمندیهای خود را ارتقا دهید.